Πόσες φορές έχεις ολοκληρώσει επιτυχώς ένα απαιτητικό έργο, έχεις λάβει την αναγνώριση των άλλων (συναδέλφων, προϊσταμένων, πελάτων) και, παρ’ όλα αυτά, δεν μπορείς να ικανοποιηθείς;
Υπάρχει κάπου μέσα σου μια επικριτική εσωτερική φωνή που σου λέει ξανά και ξανά πως «δεν ήταν αρκετό» ή πως «εσύ δεν είσαι αρκετός».
Οι αφηγήσεις που συνήθως συντηρούν και ενισχύουν τον εσωτερικό σου κριτή είναι ότι οι άλλοι υπερεκτιμούν τις ικανότητές σου ή ότι τους έχεις με έναν τρόπο ξεγελάσει και πως κάποια στιγμή θα συνειδητοποιήσουν πως δεν είσαι τόσο ικανός όσο εκείνοι πιστεύουν.
Το αίσθημα ανεπάρκειας συναντάται συχνότερα απ’ όσο φανταζόμαστε στον εργασιακό χώρο και τους αφορά όλους, τόσο νέους εργαζόμενους που αναζητούν τα πατήματά τους στο ξεκίνημα, όσο και έμπειρους επαγγελματίες με σημαντικές γνώσεις, επιτυχίες και πολυετή πορεία.
Πώς εμφανίζεται;
Το εργασιακό περιβάλλον χαρακτηρίζεται συχνά από υψηλές απαιτήσεις, εναλλαγές αρμοδιοτήτων, υπερφόρτωση πληροφοριών, συνεχείς αξιολογήσεις και συγκρίσεις. Η πίεση για όλο και περισσότερες επιδόσεις στην καθημερινότητα εξαντλεί και ματαιώνει. Η επίδοση συχνά γίνεται σαν ένας κινούμενος στόχος, δηλαδή ο σκοπός δεν είναι να τον φτάνω, αλλά να τεντώνομαι. Αυτό οδηγεί πολλούς εργαζόμενους στο να εστιάζουν περισσότερο στα λάθη και στις αδυναμίες παρά στις επιτυχίες τους και στα δυνατά τους σημεία .
Παράγοντες που δρουν ενισχυτικά στο αίσθημα ανεπάρκειας είναι:
- Η τελειομανία, η ανάγκη μου να τα καταφέρνω όλα, με την πρώτη φορά και σε άψογο επίπεδο.
- Η υπερβολική εστίαση στα λάθη και στις αδυναμίες μαζί με τον έντονο εσωτερικό καταλογισμό, δηλαδή η πεποίθηση πως μόνο εγώ φταίω πάντα για ό,τι δεν πηγαίνει καλά.
- Η υποτίμηση της επιτυχίας ή η απόδοσή της αποκλειστικά σε εξωτερικούς παράγοντες, όπως η τύχη.
- Η διαρκής ενασχόληση με τους άλλους συναδέλφους και η σύγκριση μαζί τους. Μια σύγκριση που πάντα με μικραίνει.
- Η ανάληψη νέων καθηκόντων ή η προαγωγή σε έναν πιο απαιτητικό ρόλο χωρίς να μου δίνω τον απαραίτητο χρόνο προσαρμογής.
- Η έλλειψη αναγνώρισης ή εποικοδομητικής ανατροφοδότησης.
- Η σύνδεση της προσωπικής αξίας με την επαγγελματική ταυτότητα. Η πεποίθηση πως είμαι όλος οι επαγγελματικές μου επιτυχίες κι αν δεν τα καταφέρνω όπως αναμένω στα επαγγελματικά δεν είμαι αρκετός γενικά.
Πώς επηρεάζεται η καθημερινότητα;
Όταν το αίσθημα ανεπάρκειας γίνεται έντονο, μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη σχέση του ατόμου με την εργασία, αλλά και με τον ίδιο του τον εαυτό. Κάποιοι αποσύρονται, δηλαδή αποφεύγουν να παίρνουν πρωτοβουλίες, να δοκιμάζουν νέες προκλήσεις, να διεκδικούν επιπλέον προνόμια ή αρμοδιότητες. Άλλοι αυξάνουν την ένταση της εργασίας τους, δίνουν όλη τους την ενέργεια προσπαθώντας διαρκώς να αποδεικνύουν πως αξίζουν και πως είναι αρκετοί. Με τον χρόνο, αυτή η κατάσταση μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα άγχους, ψυχική εξουθένωση και μειωμένη επαγγελματική ικανοποίηση.
Τι μπορεί να βοηθήσει;
Η διαχείριση του αισθήματος ανεπάρκειας σημαίνει πως προσπαθώ να αποκτήσω μια πιο ισορροπημένη και γειωμένη εικόνα για τον εαυτό μου, μια εικόνα που θα με χωρά ολόκληρο, με τις επιτυχίες και τις αποτυχίες μου. Είναι σημαντικό δίπλα στον εσωτερικό μου κριτή να δημιουργήσω τη φωνή του εσωτερικού μου υποστηρικτή, μια φωνή που θα με στηρίζει, θα με φροντίζει και θα με συμπονά. Δεν θα τα καταφέρνω πάντα όπως αναμένω, το σημαντικό είναι να μπορώ να μένω δίπλα μου, να με ακούω και να με ενθαρρύνω στο επόμενο μικρό βήμα μου.
Μερικές πρακτικές συμβουλές είναι:
- Να αποδεχτούμε πως δεν υπάρχει τελειότητα.
- Να αντιμετωπίζουμε τα λάθη σαν μαθησιακές εμπειρίες και να βλέπουμε τι μπορούμε να αλλάξουμε ή να βελτιώσουμε μια επόμενη φορά.
- Να εστιάζουμε σε εμάς, στη δική μας πορεία και να αποφεύγουμε τις συγκρίσεις με τους άλλους.
- Να καταγράφουμε τις μικρές καθημερινές μας νίκες και τα θετικά σχόλια που λαμβάνουμε.
- Να ζητάμε ανατροφοδότηση από άτομα που εμπιστευόμαστε όταν θολώνει η δική μας ματιά.
- Να θυμόμαστε ότι η προσωπική μας αξία δεν καθορίζεται από την επαγγελματική, αλλά και η επαγγελματική μας αξία δεν καθορίζεται από μία μόνο ημέρα, ένα έργο ή ένα λάθος.
Ολοκληρώνοντας, σε έναν κόσμο τόσο επιδοσιακό, που συχνά προβάλλει μόνο τα επιτεύγματα και τα αποτελέσματα, είναι εύκολο να ξεχάσει κανείς ότι πίσω από κάθε επιτυχία υπάρχει η προσπάθεια, η αβεβαιότητα και η συνεχής μάθηση. Το αίσθημα ανεπάρκειας δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, αλλά ένα ανθρώπινο βίωμα που μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε στάδιο της επαγγελματικής πορείας.
Ας επαναορίσουμε την προσδοκία προς τον εαυτό μας, μην περιμένουμε από εμάς να είμαστε τέλειοι και παντοδύναμοι, να ανταποκρινόμαστε πάντα και παντού στον μέγιστο βαθμό, αλλά να μπορούμε να αναγνωρίζουμε και να αναδεικνύουμε τόσο τα δυνατά μας σημεία, όσο και τα περιθώρια βελτίωσης με ρεαλισμό, σεβασμό και φροντίδα στον εαυτό.
Επιμέλεια άρθρου:
Φρόσω Φωτεινάκη
Συμβουλευτική Ψυχολόγος & Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια
Συγγραφή άρθρου:
Ελένη Πρωτόπαπα
Ψυχολόγος & Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια