Η χρήση της τέχνης ως εργαλείο στην ψυχοθεραπεία ή της ψυχοθεραπείας μέσω της τέχνης (art therapy) αποτελούν πολύμορφες θεραπευτικές διαδικασίες που διευκολύνουν τη μη-λεκτική έκφραση, την βιωματική επεξεργασία των αποτελεσμάτων τραυματικών εμπειριών, την αυτορρύθμιση σε πραγματικό χρόνο και την επανανοηματοδότηση των τραυματικών εμπειριών. Αυτές οι πρακτικές απαιτούν εξειδικευμένους/-ες θεραπευτές/-τριες που συνδυάζουν τεχνικές ψυχοθεραπείας με στοχευμένες δραστηριότητες τέχνης. Διάφορες νευροβιολογικές και ψυχολογικές θεωρίες εξηγούν γιατί η επαφή με την τέχνη βοηθά γενικά αλλά και ειδικά μέσα στο πλαίσιο της θεραπευτικής διαδικασίας: η τέχνη ενεργοποιεί εγκεφαλικά δίκτυα που σχετίζονται με τη ρύθμιση συναισθημάτων (π.χ. αμυγδαλή), μειώνει στρεσογόνες αποκρίσεις, ενισχύει το αισθητηριακό κανάλι της αντίληψης, δυναμώνει τη σύνδεση νόησης-σώματος και αυξάνει τις ικανότητες αυτοπαρατήρησης (embodied processing). Η επιστημονική βιβλιογραφία επισημαίνει ότι τόσο η ενεργός δημιουργία όσο και η παθητική έκθεση στην τέχνη μπορούν να ενεργοποιήσουν νευρωνικά μονοπάτια που σχετίζονται με την επεξεργασία συναισθημάτων και την αυτορρύθμιση.
Συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις αποκαλύπτουν σημαντικά θεραπευτικά αποτελέσματα: μείωση συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης σε ποικίλους πληθυσμούς (ενήλικες με καρκίνο, παιδιά/ έφηβοι, διαταραχες τραυματος κ.α), βελτίωση γνωστικών λειτουργιών ή μείωση ψυχιατρικών συμπτωμάτων (π.χ. στις ψυχώσεις) και ενίσχυση κοινωνικών δεξιοτήτων (π.χ σε εφήβους). Επίσης, σε θεραπευτικές διαδικασίες όπου ο/η θεραπευόμενος/-η εμφανίζει μεγάλη δυσκολία να αφεθεί και να ανοιχτεί, η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα εμπιστοσύνης και να ανοίξει έμμεσους τρόπους έκφρασης.
Είναι σημαντικό να αναφερθεί πως η παρουσία του δημιουργικού στοιχείου στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας είτε πρόκειται για εργαλείο είτε για τον βασικό θεραπευτικό δρόμο, δεν αναιρεί την ανάγκη για ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση· αντιθέτως, την καθιστά ακόμη πιο απαραίτητη, καθώς η τέχνη- εξαιτίας και του συμβολικού της χαρακτήρα-συχνά ανοίγει βαθιά, ανεπεξέργαστα βιώματα του ανθρώπινου ψυχισμού που απαιτούν λεπτούς και προσεκτικούς χειρισμούς.
Η ψυχοθεραπεία γενικά αποτελεί μια επιστημονικά τεκμηριωμένη, δομημένη διαδικασία που στοχεύει στην κατανόηση και επεξεργασία των βιωμάτων ενός ανθρώπου και εν τέλει στην αλλαγή καταστάσεων και μοτίβων που μπορεί να μην είναι χρήσιμα για το ίδιο το άτομο. Δεν είναι μια απλή συζήτηση, ούτε μια καλλιτεχνική δραστηριότητα. Για αυτό και απαιτεί ειδική εκπαίδευση, εποπτεία, και συνεχόμενη επαφή με τις τελευταίες εξελίξεις στον χώρο της ψυχικής υγείας.
Η άσκηση ψυχοθεραπείας — ανεξαρτήτως μεθόδου (ψυχαναλυτική, γνωσιακή, υπαρξιακή, συστημική, μέσω τέχνης κ.ά.) — προϋποθέτει:
- Θεωρητική κατάρτιση
- Κλινική εμπειρία και εποπτεία με πιστοποιημένους/-ες θεραπευτές/-τριες
- Δεοντολογική δέσμευση
Η ψυχοθεραπεία μέσω τέχνης ή η χρήση της τέχνης ως θεραπευτικό εργαλείο μπορεί δυνητικά να προκαλέσει, όπως αναφέρθηκε νωρίτερα, επανενεργοποίηση τραυματικών αναμνήσεων. Εάν αυτό λοιπόν συμβεί σε περιβάλλον χωρίς κατάλληλα εκπαιδευμένο/-η θεραπευτή/-τρια, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος επανατραυματισμού, σύγχυσης ή αποδιοργάνωσης του ατόμου.
Ο/η θεραπευτής/-τρια που χρησιμοποιεί την τέχνη ως εργαλείο ή μέθοδο δεν «διδάσκει» μία μορφή τέχνης αλλά διευκολύνει τη συναισθηματική επεξεργασία μέσα από τη δημιουργική πράξη.
Αυτό απαιτεί:
- Εκπαίδευση σε ψυχοθεραπευτική μέθοδο η οποία εντάσσει στα εργαλεία της την τέχνη ή ψυχοθεραπευτική μέθοδο που είναι αμιγώς εστιασμένη στην έκφραση μέσω τέχνης. Και στη μία περίπτωση και στην άλλη η εκπαίδευση πρέπει να παρέχεται από κατάλληλα πιστοποιημένους και αναγνωρισμένους φορείς (π.χ Ευρωπαϊκή Εταιρία Οικογενειακής και Συστημικής Ψυχοθεραπείας κ.α).
- Εκτενή γνώση της νευροβιολογίας του τραύματος και της σχέσης τέχνης-συναισθήματος.
- Εκτενή εμπειρία στη διαχείριση συναισθηματικής έντασης και δυσφορίας μέσα στη συνεδρία λόγω ενδεχόμενης αναβίωσης τραυματικών αναμνήσεων.
Ένας/μία καλλιτέχνης που δεν είναι ψυχοθεραπευτής/-τρια μπορεί να καθοδηγήσει μια δημιουργική ομάδα, αλλά δεν μπορεί να διαχειριστεί τις ψυχικές διεργασίες που προκύπτουν σε βάθος, να συνθέσει ορθά τις πληροφορίες που μοιράζονται οι συμμετέχοντες ούτε να προβεί σε στοχευμένη θεραπευτική δράση. Όλα τα παραπάνω απαιτούν δεξιότητες και γνώσεις που διδάσκονται μόνο σε αναγνωρισμένες εκπαιδεύσεις ψυχοθεραπείας.
Όταν η θεραπεία μέσω τέχνης εφαρμόζεται από μη ειδικούς:
- Μπορεί να προκληθεί αναβίωση τραυματικών μνημών χωρίς σωστή υποστήριξη. Για την ακρίβεια μπορεί η αναβίωση τραυματικών μνημών να εκβιαστεί σε τέτοια πλαίσια, ενώ στην πιστοποιημένη ψυχοθεραπευτική διαδικασία μέσω τέχνης, η αναβίωση τραυμάτων δεν αποτελεί ποτέ στόχο αλλά ενδεχόμενο.
- Ελλείψει κλινικής εκπαίδευσης, ο συντονιστής/ -τρια μπορεί να παρερμηνεύσει συναισθηματικές εκδηλώσεις και να προβεί σε λανθασμένες και επικίνδυνες συνδέσεις.
- Ο/η θεραπευόμενος/-η ενδέχεται να βιώσει απώλεια εμπιστοσύνης σε προσωπικό υγείας ή να υποστεί δευτερογενές τραύμα.
- Μπορεί να παραβιαστούν οι δεοντολογικοί κανόνες που ορίζουν την προστασία του/της θεραπευόμενου/-ης, όπως η τήρηση απορρήτου, τα όρια και η επαγγελματική εποπτεία.
Συμπερασματικά, η θεραπεία μέσω τέχνης ή ένταξη της τέχνης σε μία ψυχοθεραπευτική διαδικασία είναι σπουδαίες θεραπευτικές μέθοδοι-εργαλεία, αλλά μόνο στα χέρια εκπαιδευμένων ψυχοθεραπευτών/-τριών.
Η ορθή εκπαίδευση εξασφαλίζει:
- Την ασφάλεια του/της θεραπευόμενου/-ης,
- Την επαγγελματική δεοντολογία,
- Την επιστημονική εγκυρότητα,
- Και τελικά, την αποτελεσματική θεραπεία.
Συγγραφή άρθρου:
Μαρίνα Βεργοπούλου
Ψυχολόγος – Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια, MSc
Επιμέλεια άρθρου:
Φρόσω Φωτεινάκη
Συμβουλευτική Ψυχολόγος & Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια