Η απώλεια είναι ένα από τα πιο βαθιά και καθοριστικά βιώματα της ανθρώπινης εμπειρίας. Μπορεί να αφορά οποιαδήποτε σημαντική απώλεια, όπως τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, το τέλος μιας σχέσης, την απώλεια της υγείας, της εργασίας, ή ακόμη και μιας προηγούμενης εκδοχής του εαυτού μας. Το πένθος είναι η σωματική, ψυχική και συναισθηματική αντίδραση σε αυτή την απώλεια· ένας εσωτερικός δρόμος προσαρμογής σε μια νέα πραγματικότητα. Είναι μια διαδικασία που χρειάζεται χρόνο, χώρο και κατανόηση. Ένα αναπόφευκτο αλλά και πολύ οδυνηρό κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας. Μία από τις πιο γνωστές και τρυφερές προσεγγίσεις στο πένθος προέρχεται από από την Elisabeth Kübler-Ross, η οποία ασχολήθηκε εκτενώς με ζητήματα θανάτου και απώλειας.
Η Ελβετή ψυχίατρος αναγνώρισε τα εξής στάδια πένθους:
Άρνηση
Το άτομο δυσκολεύεται να αποδεχτεί την κατάσταση και μπορεί να νιώθει αποσύνδεση, μούδιασμα ή να έχει την αίσθηση ότι «δεν είναι αλήθεια». Είναι μία βαθιά ανθρώπινη αντίδραση που συναντάμε συχνά στα θεραπευτικά δωμάτια και χρειάζεται τρυφερότητα και κατανόηση στην προσέγγιση. Είναι ένας προστατευτικός αμυντικός μηχανισμός σε κάτι επώδυνο, όπου το θεραπευόμενο άτομο δεν έχει ακόμη μεταβολίσει καθώς νιώθει σαν η πραγματικότητα να το «ξεπερνάει».
Θυμός
Ο θυμός μπορεί να στραφεί προς άλλους, προς τον εαυτό ή ακόμη και προς το άτομο που χάθηκε. Συχνά συνοδεύεται από ενοχές. Είναι πολύ σημαντικό το βίωμα του ανθρώπου που πενθεί να μην προσωποποιείται από την κοινότητα του και να μην παθολογικοποιείται εντός της θεραπευτικής διαδικασίας. Ο θυμός χρειάζεται χώρο για να εκφραστεί και χρόνο για να μετουσιωθεί.
Διαπραγμάτευση
Είναι μια προσπάθεια ελέγχου ή ανατροπής της απώλειας, συχνά με εσωτερικές υποσχέσεις. Η διαπραγμάτευση ή το «παζάρεμα» παρέχει στο άτομο την ψευδαίσθηση ότι αποφεύγοντας ή επιδιώκοντας ορισμένες πράξεις, μπορεί να καθυστερήσει ή να αποτρέψει την αρνητική εξέλιξη της αρρώστιας ή και το θάνατο. Εάν έχει λάβει χώρα ήδη το γεγονός της απώλειας, μπορεί να νομίζει ότι έχει τη δυνατότητα να το αλλάξει. Οι διαπραγματεύσεις συνήθως γίνονται με κάποιο άτομο κύρους (π.χ με τον γιατρό ή τον θεραπευτή) ή με τον Θεό, αλλά πολλές φορές μπορεί να αφορούν και πιο εσωτερικές διεργασίες π.χ «εάν δεν κάνω…τότε ίσως δεν πεθάνει/ δεν χωρίσουμε/ δεν νοσηλευτώ κτλ». Η διαπραγμάτευση παρά τη φύση της που είναι αντιθετική με αυτό που συμβαίνει πραγματικά, δεν είναι παθολογία αλλά μία φυσιολογική ανθρώπινη αντίδραση στον πόνο.
Κατάθλιψη
Εδώ το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με το βάθος της απώλειας. Κυριαρχεί η θλίψη, το κενό, η απόσυρση, η κόπωση, συναισθήματα αναξιότητας και απόγνωσης. Η κατάθλιψη στο πένθος δεν είναι παθολογία, αλλά μία φυσιολογική αντίδραση. Οι φυσιολογικές αυτές αντιδράσεις είναι παροδικές και όταν το άτομο ενθαρρύνεται να εκφράσει τα συναισθήματά του, έχει μεγαλύτερες πιθανότητες να τα κατανοήσει, να τα αποδεχτεί και να λάβει την υποστήριξη που χρειάζεται. Στην ουσία, η κατάθλιψη του επιτρέπει να θρηνήσει (να «αποχαιρετήσει») την απώλεια μιας προηγούμενης κατάστασης, πριν αποδεχτεί και προσαρμοστεί στη νέα.
Αποδοχή
Η αποδοχή δεν σημαίνει ότι «όλα είναι καλά» ή ότι ο πόνος εξαφανίζεται. Σημαίνει ότι το άτομο μαθαίνει να ζει με την απώλεια, ενσωματώνοντάς την στη ζωή του. Είναι αυτό το στάδιο όπου η συνθήκη της απώλειας έχει πλέον μετουσιωθεί και το άτομο βιώνει μία υπαρξιακή αναδιαμόρφωση. Οι άνθρωποι συχνά αναφέρουν πως αντιλαμβάνονται πλέον τη ζωή διαφορετικά σε αυτό το στάδιο. Η θεραπεία παίζει κεντρικό ρόλο στην αποδοχή της απώλειας αλλά και στην διαχείριση των αλλαγών στις διαπροσωπικές σχέσεις και συνθήκες ζωής που συχνά αυτή αλλαγή φέρει.
Η Kubler-Ross αρχικά όρισε αυτά τα στάδια για τους ανθρώπους που παλεύουν με την αποδοχή του δικού τους θανάτου. Ωστόσο μετέπειτα, γενικεύτηκαν σε κάθε μορφή απώλειας καθώς το ανθρώπινο βίωμα της απώλειας μας εξωθεί σε παρόμοιους εσωτερικούς δρόμους ανεξάρτητα από το είδος της. Η Kubler-Ross ισχυρίζεται ότι τα στάδια δεν διαδέχονται αυστηρά το ένα το άλλο, αλλά συχνά συνυπάρχουν ή επανεμφανίζονται σε διάφορες φάσεις. Μπορεί, για παράδειγμα, ένα άτομο να παραμείνει για μεγάλο χρονικό διάστημα στο στάδιο του θυμού, χωρίς ποτέ να μπορέσει να αποδεχθεί το γεγονός της απώλειας. Είναι επίσης σημαντικό να τονιστεί ότι τα στάδια δεν ακολουθούν πάντα γραμμική σειρά και δεν τα βιώνουν όλοι με τον ίδιο τρόπο.
Δυστυχώς το θεωρητικό μοντέλο της Kubler-Ross παρερμηνεύτηκε, και σήμερα ακόμα χρησιμοποιείται με αναποτελεσματικό τρόπο από μέλη του προσωπικού υγείας που επιδιώκουν να ταξινομήσουν τη συμπεριφορά και τις αντιδράσεις των ανθρώπων που λαμβάνουν υποστήριξη στο ανάλογο στάδιο, παραβλέποντας πόσο μοναδικός και ανεπανάληπτος είναι κάθε άνθρωπος. Στην πραγματικότητα, τα πέντε στάδια που περιέγραψε δεν αποτελούν «στάδια» με την αυστηρή έννοια του όρου, αλλά μόνο μερικές αντιδράσεις στα πλαίσια μιας ευρύτερης διεργασίας. Η διεργασία αυτή περιλαμβάνει μια πληθώρα συναισθημάτων και στρατηγικών αντιμετώπισης που επηρεάζονται από τις εμπειρίες που βιώνει το άτομο, τις διαπροσωπικές σχέσεις που διατηρεί και αναπτύσσει και το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ζει και πενθεί.
Ένα από τα πιο δύσκολα στοιχεία του πένθους είναι το αίσθημα μοναξιάς. Συχνά το περιβάλλον, με καλή πρόθεση, βιάζεται να «παρηγορήσει», να δώσει συμβουλές ή να πιέσει για επιστροφή στην κανονικότητα.
Όμως το πένθος χρειάζεται να ακουστεί, όχι να διορθωθεί.
Η ψυχοθεραπεία πένθους προσφέρει έναν ασφαλή χώρο όπου το άτομο μπορεί να εκφράσει ελεύθερα τον πόνο, τον θυμό, τις ενοχές ή τη σύγχυση που μπορεί να βιώνει. Να νοηματοδοτήσει την απώλεια και εκ νέου τη σχέση του με το πρόσωπο ή την κατάσταση που χάθηκε. Να επεξεργαστεί λόγια και συναισθήματα που δεν πρόλαβαν να ειπωθούν ή βιωθούν. Να αποκαταστήσει σταδιακά τη σχέση με τη ζωή και τον εαυτό του.
Στη θεραπευτική διαδικασία δεν πιέζουμε να «προχωρήσει» το πένθος. Αντίθετα, το συνοδεύουμε με σεβασμό στον ρυθμό του κάθε ανθρώπου. Δουλεύουμε ώστε η απώλεια να βρει τη θέση της στη ζωή, χωρίς να ακυρώνει τη δυνατότητα για νόημα, σύνδεση και νέες εμπειρίες. Το πένθος δεν εξαφανίζεται- μετασχηματίζεται και η ψυχοθεραπευτική διαδικασία οφείλει να το αντιλαμβάνεται αυτό και να το αναδεικνύει.
Συγγραφή άρθρου:
Μαρίνα Βεργοπούλου
Ψυχολόγος – Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια, MSc
Επιμέλεια άρθρου:
Φρόσω Φωτεινάκη
Συμβουλευτική Ψυχολόγος & Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια